Przedsiębiorczość – czym jest i jak ją rozwijać?

Przedsiębiorczość to cecha działania ukierunkowana na racjonalną i efektywną koordynację zasobów gospodarczych, uznawana za czwarty czynnik produkcji obok pracy, ziemi i kapitału. W praktyce obejmuje zarówno konkretne procesy tworzenia nowych przedsięwzięć, jak i zespół cech psychicznych decydujących o skutecznym działaniu na rynku. Poniżej wyjaśniamy najważniejsze definicje, cechy oraz sposoby świadomego rozwijania tej zdolności.

Czym jest przedsiębiorczość w ujęciu ekonomicznym?

W teorii ekonomii przedsiębiorczość bywa traktowana jako swoista forma pracy. Oznacza to, że może ona stanowić samodzielny sposób aktywności zawodowej, w którym jednostka wykorzystuje pomysły i okazje do generowania korzyści. Równolegle funkcjonuje określenie czwartego czynnika produkcji, sytuującego się obok pracy, ziemi i kapitału.

W wymiarze ekonomicznym przedsiębiorczość polega głównie na wprowadzaniu nowych, ryzykownych i niekonwencjonalnych przedsięwzięć. Wskazuje się przy tym na cztery zasadnicze obszary działania. Są to tworzenie bardziej efektywnych form organizacyjnych, wprowadzanie nowych czynników produkcji, zdobywanie nowych rynków zbytu i zaopatrzenia oraz wdrażanie nowych wyrobów. Działania te mają charakter innowatorski, ponieważ polegają na poszukiwaniu odmienności w porównaniu z tym, co robią inni uczestnicy rynku.

Warto również zwrócić uwagę na ujęcie zaproponowane przez A. Isachsena i C. Hamiltona. Opisali oni przedsiębiorczość jako ekonomiczny puls społeczeństwa, który wyznacza rytm i sposób zaspokajania potrzeb. W tej perspektywie decyzje ekonomiczne są koordynowane zgodnie z najlepiej pojętym interesem uczestników rynku, a nowe pomysły przyciągają imitatorów, którzy nasycając rynek, eliminują krótkookresowe zyski. Taki mechanizm wymusza nieustanne poszukiwanie kolejnych ulepszeń i nowych wartości dla nabywców.

Dwa wymiary rozumienia zjawiska

Na gruncie nauk ekonomicznych o przedsiębiorczości mówi się zwykle w dwóch wymiarach. Pierwszy to proces, czyli akt tworzenia i budowania czegoś nowego, w tym nowego przedsiębiorstwa. Podkreśla się w nim kreatywność, innowację, umiejętność wykorzystania pomysłów oraz związaną z tym niepewność. Drugi wymiar to zespół cech opisujący szczególny sposób postępowania człowieka.

Przedsiębiorczość nie polega głównie na maksymalizowaniu korzyści z tego, co już istnieje, lecz na ciągłym stwarzaniu czegoś nowego – jest więc w swej istocie innowatorstwem.

Jakie są główne cechy osób przedsiębiorczych?

Właściwości osób przedsiębiorczych można opisać na podstawie klasycznych i współczesnych badań. F. Kapusta wskazuje, że przedsiębiorczość to określony sposób postępowania jednostki, wymagający skłonności do podejmowania ryzyka oraz gotowości do przyswajania nowej wiedzy. Nie bez znaczenia pozostają także niespokojny i poszukiwawczy umysł oraz zdolność obserwacji środowiska i zauważania rzeczy wymagających zmian.

Do najczęściej wymienianych cech należą:

• zdolność dostrzegania potrzeb i doskonalenia pomysłów,
• umiejętność wykorzystywania nadarzających się okazji,
• gotowość do podejmowania ryzyka,
• dynamizm i aktywność,
• umiejętność przystosowywania się do zmieniających się warunków,
• innowacyjność i motoryka.

W literaturze podkreśla się również ekspansywność, rozumianą jako chęć dorównania najlepszym i najsilniejszym oraz stawianie sobie ambitnych celów. Uzupełnia ją innowacyjność oznaczająca ciągłe poszukiwanie twórczych ulepszeń. Te właściwości sprawiają, że osoba przedsiębiorcza potrafi dostrzec szansę tam, gdzie inni widzą jedynie chaos i zamieszanie.

Jakie cechy psychiczne warunkują sukces w biznesie?

W nieco szerszym ujęciu przedsiębiorczość to zespół cech psychicznych warunkujących osiąganie dobrych wyników w kierowaniu przedsiębiorstwem. Wśród nich wskazuje się zdecydowanie, odpowiedzialność i rzeczowość w postępowaniu z innymi oraz umiejętność kontaktów z otoczeniem. Ważna jest także zdolność wykorzystania każdej okazji do twórczego działania.

Praktyczna obserwacja pokazuje, że na rynku lepiej radzą sobie osoby łączące te predyspozycje z wiedzą specjalistyczną. Samo nastawienie proaktywne nie wystarczy, jeżeli nie towarzyszy mu umiejętność racjonalnego gospodarowania ograniczonymi zasobami. Z tego powodu we współczesnym zarządzaniu coraz mocniej akcentuje się konieczność celowego rozwijania kompetencji, a nie jedynie polegania na wrodzonych skłonnościach.

Jak definiuje się przedsiębiorczość w literaturze przedmiotu?

Wielość definicji tego pojęcia wynika z odmiennych perspektyw badawczych. Davidsson wyróżnił trzy grupy definicji – rezultatowe, procesowe i umiejętnościowe. Każda z nich koncentruje się na innym elemencie zjawiska, co pozwala pełniej zrozumieć jego złożoność.

Wybrane ujęcia przedstawiono w tabeli:

W ujęciu procesowym podkreśla się, że przedsiębiorczość jest zorganizowanym procesem przemyślanych i celowo podejmowanych działań, których rezultatem jest powstawanie i rozwój podmiotów gospodarczych. Definicja ta zwraca uwagę na systematyczny charakter działań, a nie jedynie na jednorazowy akt twórczy.

Geneza pojęcia i prekursorzy badań

Termin „przedsiębiorczość” pojawił się po raz pierwszy na przełomie XVIII i XIX wieku. Początku zainteresowań naukowych upatruje się w rewolucji przemysłowej oraz działalności pionierów rodzącego się kapitalizmu. Tworzenie się nowych form gospodarowania wiązało się z ryzykiem – szansa na szybkie zwielokrotnienie zysku często sąsiadowała z możliwością bankructwa.

Za prekursorów myśli ekonomicznej w tym obszarze uznaje się A. Smitha, J. B. Saya i J. Schumpetera. Schumpeter szczególnie mocno podkreślał, że istotą przedsiębiorczości jest dokonywanie nowych kombinacji w organizacji firmy. Wskazywał na nowe produkty, usługi, źródła surowców, metody produkcji, rynki oraz struktury organizacyjne jako obszary innowacyjnych działań.

Jakie wyróżnia się rodzaje przedsiębiorczości?

Klasyfikacja rodzajów przedsiębiorczości może być prowadzona według charakteru działalności, osoby przedsiębiorcy, typu zachowań oraz poziomu rozwoju firmy. W praktyce pozwala to lepiej zrozumieć specyfikę różnych ścieżek działania na rynku.

Ze względu na charakter działalności można wyróżnić:

• przedsiębiorczość technologiczną,
• przedsiębiorczość międzynarodową,
• przedsiębiorczość ekologiczną,
• przedsiębiorczość intelektualną,
• przedsiębiorczość akademicką.

Z punktu widzenia osoby przedsiębiorcy wyróżnia się natomiast przedsiębiorczość kobiet, rodzinną, seniorów oraz imigrantów. Każdy z tych typów charakteryzuje się odmiennymi barierami wejścia, dostępem do zasobów oraz preferowanymi modelami organizacyjnymi. Niezależnie od przyjętej klasyfikacji, wszystkie te odmiany łączy dążenie do wykorzystania okazji i racjonalnego zarządzania ograniczonymi zasobami.

Przedsiębiorczość międzynarodowa stanowi szczególny przypadek, będący wynikiem postępującej globalizacji umiędzynarodowienia działalności firm. Umożliwia ona wykorzystywanie szans dostępnych na rynkach zagranicznych, poprawia konkurencyjność przedsiębiorstwa oraz kreuje jego wizerunek jako jednostki dynamicznie rozwijającej się i zdolnej do podejmowania ryzyka. W tym kontekście zdolność do adaptacji i rozumienia odmiennych warunków rynkowych staje się ważnym atutem.

Typy zachowań i poziom rozwoju firmy

W klasyfikacji uwzględnia się również przedsiębiorczość zespołową, przedsiębiorczość traktowaną jako styl życia oraz przedsiębiorczość seryjną. Typ seryjny dotyczy osób, które systematycznie tworzą kolejne podmioty i angażują się w nowe projekty po zakończeniu poprzednich etapów. Z kolei ujęcie zespołowe podkreśla, że coraz rzadziej za sukcesem stoi pojedyncza jednostka, a częściej zespół o uzupełniających się umiejętnościach.

Ze względu na poziom rozwoju firmy wyróżnia się przedsiębiorczość typu start-up oraz przedsiębiorczość w firmach o silnym wzroście, nazywanych gazelami biznesu. Start-upy cechuje wysoki poziom niepewności i poszukiwanie skalowalnego modelu biznesowego. Natomiast gazele biznesu to podmioty rozwijające się w tempie wyraźnie szybszym niż przeciętna rynkowa, co wymaga zaawansowanych struktur zarządczych i sprawnego pozyskiwania kapitału.

Jak rozwijać przedsiębiorczość?

Rozwijanie przedsiębiorczości wymaga pracy nad kilkoma wzajemnie powiązanymi obszarami. Pierwszy z nich to poszerzanie wiedzy o otoczeniu gospodarczym, mechanizmach rynkowych oraz zasadach prowadzenia działalności. Drugi to kształtowanie umiejętności analitycznych, pozwalających ocenić potencjał danego pomysłu i towarzyszące mu ryzyko.

Równie ważne jest systematyczne ćwiczenie umiejętności podejmowania decyzji w warunkach niepewności. Pomocne bywają symulacje biznesowe, studia przypadków oraz praktyki realizowane w realnym otoczeniu przedsiębiorstw. Dzięki nim można ograniczyć liczbę kosztownych błędów na wczesnym etapie prowadzenia własnej firmy.

W procesie rozwoju przydaje się również budowanie relacji z innymi osobami o podobnym profilu aktywności. Kontakt z mentorami, inwestorami lub doświadczonymi przedsiębiorcami dostarcza informacji zwrotnej oraz ułatwia identyfikację szans, które w pojedynkę trudno byłoby dostrzec. W ten sposób przedsiębiorczość przestaje być wyłącznie cechą indywidualną, a staje się efektem świadomej pracy nad sobą i otoczeniem.

Podstawą innowacyjnego rozwoju gospodarki jest przedsiębiorczość rozumiana jako proces, w którym nowe pomysły i decyzje ekonomiczne podnoszą jakość życia oraz indywidualną zamożność.

Rola studiów w kształtowaniu postaw przedsiębiorczych

Studia o profilu praktycznym mogą stanowić uporządkowane wsparcie w budowaniu wiedzy i umiejętności. Programy takie łączą podstawy prawa, ekonomii oraz nauk o zarządzaniu z praktycznymi aspektami prowadzenia działalności gospodarczej. W niektórych uczelniach oś programu stanowi cykl życia przedsiębiorstwa – od utworzenia podmiotu, przez jego funkcjonowanie, aż po likwidację lub upadłość.

Elementem szczególnie wartościowym bywają praktyki zawodowe. Przykładowo studenci kierunku przedsiębiorczość na Uniwersytecie Śląskim realizują minimum 720 godzin praktyk, z kumulacją w semestrze szóstym w wymiarze 360 godzin. Istnieje przy tym możliwość zaliczenia pracy zawodowej lub prowadzonej działalności gospodarczej na poczet praktyk, pod warunkiem osiągnięcia założonych efektów uczenia się. Takie rozwiązanie sprzyja łączeniu teorii z codzienną praktyką rynkową.

Liczne programy uwzględniają również rozwój umiejętności cyfrowych, krytycznego myślenia oraz kompetencji miękkich. W dobie transformacji cyfrowej rynku pracy przygotowanie do pracy w zróżnicowanych zespołach, umiejętność komunikacji i kreatywność stają się ważnym dopełnieniem wiedzy technicznej. Dzięki temu absolwenci mogą skuteczniej odnajdywać się w roli menedżerów, doradców lub założycieli własnych firm.