Przedsiębiorczość w Polsce przeszła drogę od średniowiecznych cechów rzemieślniczych, przez izby branżowe, aż po nowoczesne instytucje otoczenia biznesu i ekonomię społeczną. Najstarsze udokumentowane struktury cechowe powstawały już w XVI wieku, a ich dzisiejsze odpowiedniki nadal zrzeszają zakłady rzemieślnicze. W artykule znajdziesz najważniejsze etapy tej ewolucji.
Jak zaczynała się przedsiębiorczość w polskich miastach?
Punktem wyjścia dla rozwoju rzemiosła były przywileje lokacyjne nadawane miastom. Limanowa otrzymała prawa miejskie w 1565 roku dzięki decyzji króla Zygmunta Augusta, co stworzyło podstawę do powstania zorganizowanej działalności gospodarczej.
W księgach miejskich z XVI wieku zapisano przedstawicieli wielu profesji, co świadczy o zróżnicowaniu ówczesnego rynku:
- stolarze,
- szewcy,
- sukiennicy,
- kowale,
- kuśnierze,
- piwowarzy,
- ślusarze,
- bednarze,
- rzeźnicy,
- garncarze,
- rymarz,
- rurmistrz.
Według rejestru z 1581 roku rzemiosłem zajmowało się wówczas 44 mieszkańców Limanowej. Już w XVI wieku lokalna przedsiębiorczość była więc zjawiskiem rozpoznawalnym, a różnorodność zawodów odpowiadała codziennym potrzebom mieszkańców.
Z czasem część rzemieślników zaczęła tworzyć cechy. W Limanowej cech sukienniczy odnotowano w 1597 roku, a cech szewski w 1618 roku. Były to pierwsze formalne organizacje zawodowe, które pilnowały jakości wyrobów, dostępu do zawodu i zasad konkurencji.
Czym były cechy i izby rzemieślnicze?
Cechie stanowiły fundament samorządu gospodarczego w miastach. Zrzeszały mistrzów danego zawodu, nadzorowały przygotowanie uczniów do rzemiosła oraz regulowały ceny i standardy wykonania. W Limanowej przez stulecia struktury te zmieniały formy – od Cechu Rzemiosł Różnych funkcjonującego od 1951 roku do Cechu Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Limanowej działającego pod tą nazwą od 2001 roku.
Rzemiosło od początku opierało się na relacji mistrz–uczeń, a cechy dawały rzemieślnikom realną ochronę ekonomiczną i prawną.
Jak powstawały pierwsze cechy?
W Limanowej pierwsze potwierdzone organizacje cechowe to cech sukienniczy z 1597 roku i cech szewski z 1618 roku. Te daty nie są przypadkowe – rozwój handlu i rzemiosła wymagał wspólnych reguł dla producentów z jednej branży.
Podobny mechanizm działał także w innych miastach. Rzemieślnicy łączyli siły, aby ograniczać nieuczciwą konkurencję, reprezentować swoje sprawy przed władzami miejskimi i dbać o profesjonalne przygotowanie czeladników.
Jak rozwinęły się izby rzemieślnicze pod zaborem pruskim?
Nowy etap to tworzenie izb rzemieślniczych na podstawie ustawy z 1897 roku. Minister Handlu i Przemysłu Rzeszy Niemieckiej ogłosił statut 25 września 1899 roku, a na początku 1900 roku przystąpiono do organizacji izb. W Prowincji Poznańskiej przewidziano dwie izby – jedną dla Regencji Poznańskiej, drugą dla Regencji Bydgoskiej.
Bydgoska Izba Rzemieślnicza miała objąć miasta Bydgoszcz, Inowrocław, Piłę i Gniezno oraz 13 powiatów. Jej zebranie konstytucyjne odbyło się 25 kwietnia 1900 roku w sali ratusza przy ul. Jezuickiej 1. W okręgu bydgoskim działały wtedy 233 cechy, 10 174 samodzielnych rzemieślników, a zatrudniano 7 723 czeladników oraz 5 102 uczniów.
Na początku października 1901 roku w samej Bydgoszczy działało 1 230 warsztatów rzemieślniczych. Po wejściu w życie postanowień Traktatu Wersalskiego 19 stycznia 1920 roku miasto wróciło do Polski, a izba kontynuowała tradycje zawodowe. Dziś tę ciągłość symbolizuje Kujawsko-Pomorska Izba Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Bydgoszczy, która przyjęła obecną nazwę 1 stycznia 1999 roku.
Jak zmieniała się przedsiębiorczość po 1945 roku?
Po drugiej wojnie światowej rzemiosło musiało się odbudowywać w zniszczonych miastach. W Gliwicach mistrzowie zawodu fryzjerskiego zorganizowali pierwsze spotkanie Powiatowego Cechu Fryzjerów 24 kwietnia 1945 roku, a już w 1946 roku cech mieścił się przy ul. Krupniczej 19. Budowa Domu Rzemiosła przy ul. Raciborskiej 2 trwała od 1957 roku i zakończyła się w 1964 roku.
Odbudowa cechów po wojnie
W Gliwicach rzemieślnicy nie czekali na odgórne decyzje – sami powołali organizację zawodową i zaczęli szkolić pracowników młodocianych. Wsparcie płynęło też od Związku Rzemiosła Polskiego w Warszawie oraz bratnich cechów województwa katowickiego, co pokazywało, że środowisko potrafiło działać solidarnie mimo trudnych warunków.
Cech Rzemiosł Różnych w Gliwicach otrzymał Srebrny Medal im. J. Kilińskiego w październiku 1985 roku oraz Złoty Medal im. J. Kilińskiego 16 kwietnia 1996 roku. W 1966 roku podpisał również akt zbratania z cechem nyskim, a obecnie zrzesza 126 zakładów rzemieślniczych.
Regres w latach 1949–1955 i powrót rzemiosła
Lata 1949–1955 przyniosły regres. Uspołecznianie, dokuczliwe domiary i administracyjne ograniczanie produkcji doprowadziły do spadku potencjału rzemiosła. Ożywienie zaczęło się w roku 1956, a reorganizację przyniosła ustawa z 28 maja 1975 roku o podziale administracyjnym kraju.
W 1989 roku, po wejściu w życie ustawy o działalności gospodarczej, liczba zakładów cechowych zmniejszyła się z 17 088 do 5 831 w 1995 roku. Decydowało o tym zniesienie obowiązku przynależności do organizacji samorządu gospodarczego.
W 1995 roku Międzywojewódzka Izba Rzemieślnicza w Bydgoszczy zrzeszała na zasadzie dobrowolności 29 cechów i 14 spółdzielni rzemieślniczych. Równolegle działały izby regionalne, w tym Mazowiecka Izba Rzemiosła i Przedsiębiorczości w Warszawie z siedzibą przy ul. Smoczej 27.
Nowe ramy prawne po 1989 roku
Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 roku o działalności gospodarczej oraz ustawa z dnia 3 marca 1989 roku o rzemiośle przekształciły izby rzemieślnicze w organizacje samorządowe o charakterze społeczno-zawodowym i gospodarczym. W Szczecinie VIII Zjazd Delegatów rzemiosła województwa zachodniopomorskiego 24 listopada 2001 roku zmienił nazwę na Izbę Rzemieślniczą Małej i Średniej Przedsiębiorczości w Szczecinie.
W 2003 roku Nadzwyczajny Zjazd Delegatów Rzemiosła Województwa Zachodniopomorskiego dokonał kolejnych zmian statutowych. Obecnie Izba Rzemieślnicza w Szczecinie potwierdza kwalifikacje zawodowe w 55 zawodach i od 1987 roku prowadzi Centrum Kształcenia Ustawicznego i Praktycznego.
Jakie instytucje wspierały małą przedsiębiorczość po 1989 roku?
Transformacja gospodarcza wymusiła powstanie nowych instytucji otoczenia biznesu. Przykładem jest Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości z siedzibą w Dobiegniewie, które pierwotnie nosiło nazwę Gorzowskie Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości. Założyciele to 34 członkowie zwyczajni oraz instytucje wspierające, między innymi Wojewódzki Urząd Pracy w Gorzowie Wielkopolskim i Wyższa Szkoła Biznesu w Gorzowie Wielkopolskim.
Wśród członków wspierających znalazły się gminy Dobiegniew, Strzelce Krajeńskie, Bierzwnik, Choszczno, Zwierzyn i Stare Kurowo. Urząd Miejski w Dobiegniewie nieodpłatnie udostępnił siedzibę w budynku urzędu. Stowarzyszenie było jedną z pierwszych instytucji otoczenia biznesu, której cele wiązały się z restrukturyzacją gospodarki ówczesnego województwa gorzowskiego.
Głównym problemem regionu była wysoka stopa bezrobocia, dlatego stawiano na współpracę administracji, uczelni i organizacji pozarządowych. Pierwszy realizowany przez stowarzyszenie projekt TOR #10 korzystał ze środków pozyskanych z Banku Światowego oraz Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. W 1995 roku powstał Ośrodek Wspierania Małej Przedsiębiorczości, który świadczył bezpłatne usługi informacyjne, doradcze i szkoleniowe.
Do najważniejszych form pomocy należały:
- sporządzanie biznesplanów i wniosków pożyczkowych dla starterów oraz mikroprzedsiębiorstw,
- pomoc w przygotowaniu wniosków o dotacje z programów Phare 2001, Phare 2002, SPO WKP i SPO RZL,
- ocena złożonych wniosków i doradztwo,
- pomoc przedsiębiorcom w zarządzaniu projektami,
- szkolenia z obsługi kas fiskalnych i projekt „Lubuska biznes women”.
W 1994 roku w strukturach stowarzyszenia powstał Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości. Jego kapitał wzrastał w kilku etapach:
| Etap | Źródło wsparcia | Kwota lub wartość |
| 1994 | Bank Światowy i Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej | 549 420 zł |
| 2003 | Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości | 660 000 zł |
| 2009 | Urząd Marszałkowski w Zielonej Górze, środki Unii Europejskiej | 3 000 000 zł, później zwiększone do 6 000 000 zł |
Fundusz łącznie udzielił 503 podmiotom gospodarczym wsparcia finansowego na kwotę 26 487 800 zł. Pożyczki trafiały wyłącznie do mikro, małych i średnich przedsiębiorstw oraz do osób rozpoczynających działalność, czyli starterów, na cele inwestycyjne lub inwestycyjno-obrotowe. Maksymalna pożyczka wynosiła 250 000 zł, a procedury ograniczono do minimum.
W rozwój Stowarzyszenia zaangażowani byli między innymi Kazimierz Kisiel, Helena Okrój, Zofia Janke i Arleta Łukasik. Pierwsi członkowie Zarządu – Alfred Piątek, Jan Chmiel i Kazimierz Błaszczyk – położyli podwaliny pod późniejsze projekty, a wspierali ich tacy członkowie jak Barbara Braun, Tadeusz Bednarczuk, Leszek Waloch czy Jan Szylak.
Jaką rolę pełni ekonomia społeczna w przedsiębiorczości?
Ekonomia społeczna to obszar, w którym cele gospodarcze łączą się z reintegracją zawodową i rozwiązywaniem problemów lokalnych. Od 27 lutego 2015 roku Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości w Dobiegniewie tworzy konsorcjum, które powołało Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gorzowie Wielkopolskim.
Jak powstał Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej?
Konsorcjum utworzyły trzy podmioty: Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości, Stowarzyszenie Rozwoju Regionalnego „Rozwój” oraz Stowarzyszenie Pracowników Służb Społecznych „KRĄG”. Ośrodek otrzymał akredytację Ministra Pracy i Polityki Społecznej 1 października 2015 roku, a w marcu 2016 roku uzyskał status akredytowanego Ośrodka Wsparcia Ekonomii Społecznej Wysokiej Jakości.
Dofinansowanie z Unii Europejskiej na projekt „Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej” wyniosło 16 147 456 zł. Część przeznaczona na doradztwo biznesowe, dotacje i wsparcie pomostowe dla osób zatrudnianych w przedsiębiorstwach społecznych sięgnęła 7 622 900 zł. W pierwszym projekcie powstały 182 nowe, trwałe miejsca pracy oraz 34 nowe przedsiębiorstwa społeczne, a wsparciem objęto 6 istniejących.
Po audycie Ministerstwa Rodziny Pracy i Polityki Społecznej ośrodek uzyskał akredytację AKCES i od 1 września 2018 roku realizował drugi projekt, w którym zaplanowano kolejne 182 stanowiska pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.
Projekt „Wnuczęta w dobrych rękach”
Stowarzyszenie z Dobiegniewa realizowało również projekt „Wnuczęta w dobrych rękach” we współpracy ze Stowarzyszeniem „Razem dla Strzelec” i Stowarzyszeniem na Rzecz Edukacji „POMOST”. Objął on 210 uczestników, w tym 150 kobiet, a stypendia szkoleniowe trafiły do osób bezrobotnych 50+ oraz emerytów sprawujących opiekę nad wnukami do lat 4 lub osobami zależnymi.
Projekt kończył się 30 września 2019 roku. Jego celem była aktywizacja zawodowa i społeczna osób, które oddaliły się od rynku pracy, a także poprawa dostępu do usług reintegracyjnych dla całych rodzin.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy i w jakich warunkach rozwinęło się rzemiosło w polskich miastach, na przykładzie Limanowej?
Rozwój rzemiosła wiązał się z nadaniem praw miejskich, co umożliwiło zorganizowaną działalność gospodarczą; w Limanowej prawa miejskie nadano w 1565 roku, a w XVI wieku działało tam wiele zawodów rzemieślniczych.
Co to były cechy i jaką pełniły funkcję?
Cechy to organizacje zrzeszające mistrzów danego fachu, które czuwały nad szkoleniem uczniów, jakością wyrobów oraz regulacjami cen i zasad konkurencji.
Kiedy utworzono pierwsze cechy w Limanowej i dlaczego powstawały?
Pierwsze potwierdzone cechy w Limanowej to cech sukienniczy z 1597 i cech szewski z 1618 roku; powstawały, by ustalać wspólne reguły, ograniczać nieuczciwą konkurencję i reprezentować rzemieślników przed władzami.
Jak wyglądał rozwój izb rzemieślniczych pod zaborem pruskim?
Na podstawie przepisów z przełomu XIX i XX wieku organizowano izby rzemieślnicze, np. Bydgoska Izba powstała w 1900 roku i obejmowała setki cechów oraz tysiące rzemieślników, czeladników i uczniów.
Jak wyglądała odbudowa rzemiosła po II wojnie światowej na przykładzie Gliwic?
Rzemieślnicy sami organizowali struktury zawodowe już w 1945 roku, szkolili młodocianych i odbudowywali działalność, a ich cech zyskał później liczne odznaczenia i zrzesza obecnie 126 zakładów.
Co spowodowało regres rzemiosła w latach 1949–1955 i kiedy zaczęło się ożywienie?
Regres wynikał z uspołeczniania oraz administracyjnych ograniczeń produkcji, a odbudowa zaczęła się około 1956 roku, a późniejsze reorganizacje weszły wraz z ustawą z 1975 roku.
Jakie były skutki zmian prawnych po 1989 roku dla cechów i izb rzemieślniczych?
Uchylenie obowiązku przynależności spowodowało spadek liczby zakładów cechowych z 17 088 w 1989 do 5 831 w 1995 roku, a izby przekształcono w samorządowe organizacje społeczno-zawodowe.
Jakie instytucje powstały po 1989 roku, by wspierać małą przedsiębiorczość w regionie Dobiegniewa?
Powstało Stowarzyszenie Wspierania Małej Przedsiębiorczości, które wraz z partnerami prowadziło Ośrodek Wspierania, oferując doradztwo, szkolenia, pomoc w pozyskiwaniu dotacji i udzielając pożyczek dla MŚP.
Jak działał Fundusz Rozwoju Przedsiębiorczości prowadzonego przez stowarzyszenie i kogo wsparł?
Fundusz był zasilany grantami i dotacjami w latach 1994–2009 i udzielił pomocy finansowej 503 podmiotom na łączną kwotę 26 487 800 zł, kierując pożyczki głównie do mikro, małych i średnich firm oraz starterów.
Czym jest ekonomia społeczna i jakie efekty przyniósł Lubuski Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej?
Ekonomia społeczna łączy cele gospodarcze z reintegracją zawodową; lubuski ośrodek otrzymał akredytacje i dzięki dofinansowaniu UE stworzył 182 miejsca pracy oraz 34 nowe przedsiębiorstwa społeczne w pierwszym projekcie.
Na kogo skierowany był projekt „Wnuczęta w dobrych rękach” i jakie osiągnął rezultaty?
Projekt adresowano do osób wycofanych z rynku pracy, w tym bezrobotnych 50+ i emerytów opiekujących się wnukami, objął 210 uczestników (w tym 150 kobiet) i przyznał stypendia szkoleniowe.
